Ըստ ավանդության, Զվարթնոց անունը զվարթուն բառից է, այսինքն՝ հրեշտակ։ Մինչև այսօր դեռ չի հաջողվել ամբողջությամբ բացահայտել ճարտարապետական այս չգերազանցված գլուխգործոցի առեղծվածային էջերը։
Ըստ Սեբեոս պատմիչի՝ 301 թ-ին հենց այստեղ են հանդիպել Հայոց Տրդատ III արքան և Գրիգոր Լուսավորիչը։ Զվարթնոց տաճարը կառուցվել է Ներսես Գ Տայեցի կաթողիկոսի օրոք՝ 643–652 թթ-ին, ինչի մասին է վկայում հունարեն արձանագրությունը։
Տաճարի ավերման մասին պատմական աղբյուրներում տեղեկություն չկա. հայտնի է, որ այն կանգուն է եղել մինչև X դարը։ XX դարի սկզբին ավերակ տաճարը ծածկված էր հողով, 1901–07 թթ-ին՝ Խաչիկ վարդապետ Դադյանը կատարել է պեղումներ, իսկ 1904-ից Թորոս Թորամանյանը վերակազմել է ամբողջ կառույցը։
1989-ին Զվարթնոցի տաճարն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային մշակութային արժեքների ցանկում։
Մանրամասները՝ տեսանյութում
